مولوی لطف علی
(1716—1794) رحیم یار خان ، برصغیر
سرائیکی زبان دے کلاسیکی شاعر
مولوی لطف علی (1716ء – 1794ء) 18ویں صدی دے سرائیکی زبان دے ہک شاعر ہن۔
| مولوی لطف علی | |
| معلومات شخصیت | |
| ڄم پل | سنہ 1716ء |
| وفات | سنہ 1794ء (77–78 سال) |
| عملی زندگی | |
| پیشہ | شاعر |
| پیشہ ورانہ زبان | سرائیکی |
ڄم پل
مولوی لطف علی گڑھی نجڑاں موجودہ ضلع رحیم یار خان وِچ 1716ء وِچ ڄَمّے ہَن۔ اِنّھاں دے پِیؤ دا ناں غلام علی ہِے۔ اَتے ذات نجڑا ہِے۔ ڄَمَّݨ دی تاریخ وِچ کُجھ جھیڑا ہِے۔ اَڄّو وی نجڑا قوم ضلع رحیم یار خان وِچ اَباد ہِے۔ مولوی لُطف علی اُتے عرفان احمد نجڑا دا تحقیقی خط سیفل نامہ بالتحقیق وِچ چَھپّیا ہِے۔
تعلیم
مولوی لُطف علی نے ابتدائی تعلیم بہادر پور وِچ حاصل کیتی جِتّھاں اُنّھاں دے پِیؤ پڑھین٘دے ہَن بعد وِچ گڑھی اختیار خان وِچ وی تعلیم حاصل کیتی۔ عربی، فارسی دی کُجھ تعلیم ملتان وِچ وی حاصل کیتی کُجھ مُد نواب بہاول خان ثانی دے دربار نال جُڑے ریہے اِیں وجہ کنوں اُنّھاں دے ناں دے نال ملتانی اَتے بہاولپوری لڳدا ہِے۔
جیوݨ لیکھ
مولوی لطف علی چوک بہادر پور ضلع رحیم یار خان دے نیڑے راہݨ آلے ہن ، ابے سئیں دا ناں غیاث الدین ہا تے ذات دے نیجڑے ہن۔ نیجڑے دی شاخ میرانی وچوں نکلی اے ،ایں واسطے مولوی لطف علی اپݨے آپ کوں میراݨی لکھدے ہن ۔ آکھیا ویندے جو قصہ سیف الملوک مولوی لطف علی ہوراں گڑھی اختیار خان اچ ٻہہ تے لکھیا ۔ آپ عربی فارسی دے ٻہوں وݙے عالم ہن پر انہاں اپݨی ماء ٻولی دے ذریعے سرائیکی شاعراں کوں اظہاروسیلہ بݨایا تے نہ صرف اپݨے آپ کوں بلکہ سرائیکی شاعری کوں امر کر چھوڑیا۔
شاعری دے اثرات
قصہ سیف الملوک نہ صرف سرائیکی وسیب بلکہ سندھ پنجاب دے شاعریں کوں وی متاثر کیتا۔ ڈاکٹر نبی بخش بلوچی سندھی ادبی بورڈ دی مطبوعہ کتاب ’’ سیف نامو‘‘ اچ لکھدن جو سندھ دے مشہور شاعراں لعلݨ کان لغاری ،حمل خان فقیر تے ایں طرح دے ٻہوں سارے شاعراں مولوی لطف علی دے قصہ سیف الملوک توں متاثر تھی تے شاعری شروع کیتی ۔ حضرت خواجہ غلام فرید سئیں فرمایا جو شاعری دی فصل لطف علی کپ ڳئے ، اساں وݙھ ودے چݨدوں ۔ ایں طرح پنجابی زبان دے شاعراں وی قصہ سیف الملوک دی مقبولیت توں متاثر تھی تے قصے لکھئے ۔ جݙاں قصہ سیف الملوک سرائیکی زبان اچ آیا تاں سینکڑاں شاعر پیدا تھئے تے انہاں اپݨی اپنیْ دُھر تے اپݨے اپݨے انداز نال شاعری کیتی ۔ سیفل نامے اچ لکھئے ڳئے جنہاں وچوں مئو مبارک ضلع رحیم یارخان دے مخدوم محمد بخش دا قصہ سیفل ملوک قابل ذکر ہے ۔
سیفل خواں
مولوی لطف علی دے قصے سیف الملوک دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونجٖ سڳدے جو قصہ سیف الملوک سرائیکی وسیب دی ہر کچاری ، وساخ تے کٹھ میل وچ وݙی محبت نال پڑھیا تے سݨیا ویندا ہا ، سیفل ملکو پڑھݨ آلیاں کوں مولود خواں دے وزن تے سیفل خواں آکھیا ویندا ہا ، اساں 1992ء نیو دہلی دی پہلی سرائیکی کانفرنس تے ڳئے تاں ہک ٻڈھے ہندو’’ سیفل خواں ‘‘ وݙی سِک نال قصہ سیف الملوک سݨایا تے آکھیا جو ادھ صدی گزرݨ دے باوجود میکوں قصہ سیف الملوک یاد ہے ، حالانکہ کتاب سیف الملوک میݙے کول کائنی ، انہاں ݙسیا جو میں خانپور کٹورے والا وچ سیفل خواںمشہور ہم تے رات کوں سارے ہندو مسلم وݙی محبت نال قصہ سیف الملوک سُر نال سُݨدے ہن ۔ خانپور دے علاقے گڑھی اختیار خان دے احسن فقیر، کھائی خیر شاہ دے رسول بخش الفت مشہور ہن ۔ صوفی محمد یار بے رنگ اڄ وݙی محبت نال سیفل پڑھدن ۔ میݙے ابا سئیں مولوی کریم بخش بہشتی تقریباً پنجاہ سال پہلے 22 روپے دی ٻکری ویچ تے قصہ سیف الملوک نقل کرایا ، اساݙی وستی دے لوکیں ݙاڈھے چٻول بݨائے تے آکھیا جو مولوی چریا رتھی ڳئے، ٻکری ویچ تے کتاب نقل کرائی ہے ،تے ویہہ سارے روپے مولوی امان اللہ کوں لکھائی بھری اے ۔ میݙے ابا سئیں وݙی سِک تے چاہت نال قصہ سیف الملوک پڑھدے ہن۔
پاڳل تھیوݨ دی روائت
سرائیکی وسیب خصوصاً ریاست بہاولپور وچ اے ڳالھ مشہور کر ݙتی ڳئی جو جیڑھا بندہ مولوی لطف علی دا قصہ سیف الملوک پڑھدے او پاڳل تے چریا تھی ویندے ۔ خانپور دے ہک شخص دے بارے روایت ہے جو او کتاب سیف الملوک کوں ݙانگ نال کُٹی ونجٖے ، ٻئے بندے اونکوں ہٹکیا جو توں کتاب کوں کیوں کُٹی ویندی ؟ اوں بندے ولدی ݙتی جو میکوں لوک آکھدے ہِن جو جیڑھا بندہ سیف الملوک پڑھدے پاڳل تھی ویندے ، میں تاں ایں کتاب کوں کئی واری پڑھئے پر پاڳل نی تھیا ، ݙوجھے بندے ولدی ݙتی جو بے جان کتاب کوں ماری ویندی ایں توں ودھ کیا پاڳل تھیسیں؟
سیفل نامے بارے روائتاں
قصہ سیف الملوک بارے خوش عقیدہ لوکیں مختلف رواتیں ہُلایاں ہویاں ہن ، انہاں لوکیں دا خیال ہے جو سیف الملوک سچا واقعہ ہے ، ہک روایت اے مشہور کیتی ڳئی جو مولوی لطف علی کجھ کراڑے مذہب دے لوک ڳئے جو ایں قصے نال تُساں ہک دنیا کوں پاڳل بݨا چھوڑیے ، اے ݙسو جو ایں قصے دی حقیقت کیا ہے ؟ آکھیا ویندے جو مولوی صیب جلال اچ آ ڳئے تے اپݨے تݙے دا پاند چاتا تاں مولوی صاحبان کوں مصر دا بادشاہ بدیع البانو تے اوندے لڑھدے ٻیڑے ݙکھا ݙتے ،حالانکہ اے روایت کوڑی ہے کیونجو مولوی لطف اپݨے قصے بارے لکھئے جو ’’ لطف علی آپوں کجھ نہ ٻولیا آندا نقل کتابوں‘‘ در اصل قصہ سیف الملوک عربی کتاب ’’ الف لیلیٰ( ہزار داستان ) ‘‘ دا حصہ ہے۔
ثقافتی رنگ
قصہ سیف الملوک سرائیکی وسیب دی ہک ثقافتی تخلیق ہے ۔ کتاب دے مصنف مولوی لطف علی ہک دیہات دے رہݨ آلے ہن ، انہاندے زمانے اچ کھو ہن ، جھلاریں ہن ، کٹھ ہن ، میل ہن ، صحبتاں تے سنگتاں ہن ، ایہا وجہ ہے جو انہاندے کلام اچ جاہ جاہ تے ثقافتی رنگ نظر امدن ۔ انہاں ثقافتی رنگاں کوں نشابر کرݨ دی ضرورت ہے ۔ مولوی لطف علی دے کلام تے تحقیق کرݨ دی لوڑھ ہے ۔ انویں تاں قصہ سیف الملوک 1872ء لیتھو پریس لہور، 1848 وچ وکٹوریہ پریس لہور، 1888 بعد وچ محبتائی پریس لہور، نواں سکھر سندھ ( سن نہ ملوم ) تے 1960ء وچ سندھی ادبی بورڈ حیدر آباد توں شائع تھیا ۔ بعد اچ قصہ سیف الملوک دا اردو ترجمہ سئیں بشیر احمد نظامی ہوراں کیتا تے اینکوں اردو اکیڈمی بہاولپور نے شائع کیتا پر قصہ سیف الملوک تے انویں کم نی تھی سڳیا جیویں تھیوݨ دا حق ہوندے ۔ مبارک لائبریری محمد آباد تحصیل صادق آباد وچ سیف الملوک دے ٻہوں سارے قلمی نسخے موجود ہن تے سید انیس شاہ جیلانی سیف الملوک تے کم کریندے پن ۔ اسیݙی دعا ہے جو انہاندا کم جلد سامݨے آوے تاں جو اساں جہے ہزاراں طالب علمیں کوں فیض حاصل کرݨ دا موقع ملے ۔ (آمین )
تصانیف
- قدسی نامہ
- قصیدہ مخدوم جہانیاں، جہاں گشت
- ݙوہڑے
- سیفل نامہ
وفات
لطف علی 1794ء وچ فوت تھئے۔ مولوی لطف علی دا مزار مبارک ’’ مئو مبارک ضلع رحیم یارخان ‘‘ اچ ہے ۔ پہلے سادہ قبر ہئی۔ 1982ء اچ مخدوم سجاد قریشی گورنر بݨئے تاں مہاندرے سرائیکی لکھاری سئیں صدیق طاہر مرحوم دی ارداس تے انہاں ہک لکھ روپیہ مزار کیتے منظور کیتا۔ مزار بݨایا ڳیا پر ٹھیکیداریں بے ایمانی تے سرائیکی قوم دی بے حسی تے مزار دی ݙیکھ بھال نہ تھیوݨ دی وجہ توں اے مزار صدیں پراݨی لڳدی اے ۔
کجھ نمونہ کلام
کلاسیکی ݙوہڑہ
| کھوہ ݙٹھے خوش روح تھیوے جِتھ آوِن کرکر ٹولڑیاں میں گھولڑیاں |
| کئی وت بحریاں کئی وت بدلیاں کئی وت رنگ مہولڑیاں میں گھولڑیاں |
| کئی کوں ساویاں کئی کوں پِیلیاں چَھک پیاں ڳل چولڑیاں میں گھولڑیاں |
| ترٹے پکے ٻیر سوہناری دھون ڈون پھند ھولڑیاں میں گھولڑیاں |
| ٻانہیں اُلارِن جھانبے مارِن چونڈ بھریندیاں ڄولڑیاں میں گھولڑیاں |
| لطف علی کوں خوش کریندیاں کرکر مِٹھڑیاں ٻولڑیاں میں گھولڑیاں |
کلاسیکی ݙوہڑہ
| جانی ٻاجھ جمعیت اوکھی جیوݨ کوڑ دلاسہ |
| پاسا مار پرم دا ݙے شہ نہ پلنگیں پاسہ |
| رتی رت نئیں وچ جثے دے ماس نہ تن تے ماسہ |
| زری اتے زربفت نہ پارس اطلس ململ خاصا |
| سمھݨ ٻہݨ آرام و نڄایس چین خوشی کِھل ہاسہ |
| وسری مصری مصری کوں جاں چکھیس پرم پتاسہ |
| لطف علی شہ کاݨ پری دے رہے ہمیشہ پیاسا |